Turmush — 2025-жыл Памир-Алай айыл аймагы үчүн өнүгүү, жаңылануу жана маанилүү иштердин жылы болду. Жыл ичинде калктын жашоо шартын жакшыртууга, инфраструктураны өнүктүрүүгө, санитардык абалды чыңдоого, айыл чарбасын колдоого жана туризмди илгерилетүүгө багытталган бир катар иш-чаралар аткарылды. Жергиликтүү бюджеттин, мамлекеттик программалардын жана тургундардын өздүк салымынын негизинде ишке ашкан долбоорлор аймактын социалдык-экономикалык абалына оң таасирин тийгизип, элдин келечекке болгон ишенимин бекемдеди.
- Памир-Алай айыл аймагын учурда Кутманали Анарбаев жетектеп келет. Памир-Алай айыл өкмөтү деңиз деңгээлинен 2940–3700 метр бийиктикте жайгашкан. Айыл өкмөтүнүн административдик имараты райондун борборунан 104 км, ал эми облустун борборунан 184 км алыстыкта турат. Аймактын жалпы аянты 371 461 га. Жеринин рельефи аралаш, географиялык жана климаттык шарттарына ылайык айыл өкмөтүнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсү калыптанган.
2024-жылдын башында Талды-Суу, Сары-Могол, Сары-Таш айыл аймактары биригип, Памир-Алай айыл аймагы түзүлгөн. Айыл өкмөтүнүн курамына төмөнкү калктуу конуштар жана участоктор кирет:
• Сары-Могол.
• Талды-Суу.
• Арча-Булак.
• Сары-Таш.
• Нура.
• Кургак участкасы.
• Көк-Суу участкасы.
• Эркештам участкасы.
2025-жылдын 15-декабрына карата жалпы калктын 11 миң 702 адамды түзөт.
Географиялык жайгашуусу
Памир-Алай айыл өкмөтү райондун административдик чек арасынын түштүк-чыгыш бөлүгүндө, Алай районунун бийик тоолуу өрөөнүндө жайгашкан. Аймак аркылуу эл аралык маанидеги Улуу Жибек Жолу автомагистралы өтүп, ал Ош – Чоң-Алай, Ош–Хорог–Тажикстан, Ош–Сары-Таш–Эркештам–Кытай Эл Республикасы багыттарын байланыштырат. Бул жол Фергана өрөөнү менен эл аралык каттамдар үчүн маанилүү транспорттук коридор болуп эсептелет.
Экономикалык багыт
Аймактын калкы үчүн мал чарбасы негизги киреше булагы болуп саналат. Кой-эчки, бодо мал, топоз жана жылкы багууга аймактын географиялык абалы, климаты жана элдин бай тажрыйбасы ыңгайлуу шарт түзөт.
Социалдык жана кызмат көрсөтүүчү объекттер
Билим берүү мекемелери
Орто мектептер – 4 (Сары-Таш, Нура, Талды-Суу, Сары-Могол)
Негизги мектеп – 1 (Арча-Булак)
Мектепке чейинки билим берүү уюмдары – 6 (Сары-Таш – 1, Нура – 1, Талды-Суу – 1, Арча-Булак – 1, Сары-Могол – 2)
Саламаттык сактоо мекемелери
Айылдык оорукана филиалдары – 4.
Үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу – 2.
ФАП – 1.
Маданий жана маалыматтык объекттер:
Маданият үйлөрү – 3.
Китепканалар – 4.
АТС бөлүмчөсү – 1.
Мамлекеттик жана коммуналдык мекемелер
• ДЭП–960.
• Метеорологиялык станция.
• Алай РЭТинин Сары-Таш бөлүмчөсү.
• Ош ПВСтин Сары-Таш бөлүмчөсү.
• Сары-Таш аймактык милиция бөлүмчөсү.
• «Кыргыз почтасы» ишканасынын айылдык бөлүмчөлөрү.
Соода жана кызмат көрсөтүү тармагы (жеке сектор)
Ашканалар – 9.
Мейманкана – 1.
Конок үйлөр – 21.
Майда соода түйүндөрү – 25.
Дарыканалар – 4.
Коомдук мончо – 1.
Памир-Алай айыл өкмөтү тарабынан 2025-жылдын 11 айында социалдык-экономикалык өнүгүүнү камсыз кылууга, калктын жашоо шартын жакшыртууга жана инфраструктураны өнүктүрүүгө багытталган ири көлөмдөгү иштер аткарылды. Отчеттук мезгил ичинде билим берүү, социалдык коргоо, инфраструктура, экология, коммуналдык тейлөө, коомдук коопсуздук жана туризм багыттарында ондогон долбоорлор ишке ашырылды. Айрыкча мектепке чейинки билим берүү уюмдарынын жана орто мектептердин материалдык-техникалык базасын жакшыртуу, таза суу менен камсыз кылуу, жолдорду жана көпүрөлөрдү куруу, көчө жарыктандыруу, таштандыларды башкаруу жана коомдук коопсуздукту чыңдоо боюнча иштерге өзгөчө көңүл бурулду.
Иш-чаралар жергиликтүү бюджеттин, республикалык бюджеттин, Ош облустук өнүктүрүү жана Алай райондук өнүктүрүү фондунун, дем берүүчү гранттардын жана эл аралык уюмдардын каражаттарынын эсебинен каржыланды. Натыйжада калк үчүн коопсуз, ыңгайлуу жана заманбап шарттар түзүлүп, социалдык кызматтардын сапаты жогорулады.
2025-жылга карата бекитилген бюджет
Памир-Алай айыл өкмөтүнүн 2025-жылга карата бюджети 72 361,2 млн сомду түздү.
Киреше бөлүгүнүн түзүмүндө:
- Теңдештирүүчү трансферттердин көлөмү – 25 457,7 млн сом.
- Өздүк кирешелердин көлөмү – 46 903,5 млн сом.
Памир-Алай айыл өкмөтүнүн 2025-жылдын IV кварталына карата өздүк кирешелеринин аткарылышы туруктуу жана оң динамикада болду. Отчеттук мезгилде киреше салыгы боюнча план толугу менен аткарылып, кошумча каражаттар түшүүсү камсыздалды. Ыктыярдуу патенттин негизиндеги салыктар жана ишкердик ишмердүүлүктө пайдаланылган кыймылсыз мүлккө салынуучу салык боюнча көрсөткүчтөр пландан бир нече эсе жогору аткарылып, бюджетке олуттуу көлөмдө кошумча киреше тартылды. Жыйынтыгында бардык негизги киреше булактары боюнча пландын ашыкча аткарылышы камсыздалып, айыл өкмөтүнүн финансылык мүмкүнчүлүктөрү кеңейип, социалдык-экономикалык долбоорлорду ишке ашырууга кошумча шарттар түзүлдү.
Жыйынтыгында 2025-жылдын IV кварталына карата өздүк кирешелер боюнча 41 055,8 миң сомдук план белгиленип, факты жүзүндө 41 921,1 миң сом түшүп, пландын аткарылышы 102% түздү. Жалпы ашыкча аткаруу 866,2 миң сом өлчөмүндө камсыздалды. Памир-Алайда 2025-жылы 60,7 млн сомдон ашык инвестиция тартылды. Памир-Алай айыл өкмөтү тарабынан 2025-жылдын ичинде ички жана сырткы инвестицияларды тартуу аркылуу социалдык объектилерди өнүктүрүү жана инфраструктураны жакшыртуу багытында ири иштер аткарылды.
Ички инвестициялар
Ички инвестициялар республикалык бюджеттин, Алай райондук өнүктүрүү фондунун жана дем берүүчү гранттардын эсебинен ишке ашырылды. Республикалык бюджеттен «Гүлбурак» мектепке чейинки билим берүү мекемесинин жаңы имараты курулуп, 38 млн 60 миң сомдон ашык каражат жумшалды. Ошондой эле дем берүүчү гранттын алкагында «Ак Нур» мектепке чейинки билим берүү мекемесине кошумча имарат салынды жана «Дилазык» балдар бакчасынын айланасы тосмолонду.
Мындан тышкары, Талды-Суу айылын таза суу менен камсыз кылуу долбоору башталып, курулуш иштерине 12 млн сом багытталды. Ал эми «Тулпар көл» боз үй шаарчасын таза суу менен камсыз кылуу иштери Алай райондук өнүктүрүү фондунун эсебинен аткарылды.
- Ички инвестициялардын жалпы көлөмү 52 млн 834 миң 964 сомду түздү.
Сырткы инвестициялар
Сырткы инвестициялар жеке ишкерлердин, эл аралык уюмдардын жана жергиликтүү жамааттардын салымы менен жүзөгө ашырылды. Жеке ишкерлер тарабынан 2 млн сом бөлүнүп, анын бир бөлүгү аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдү колдоого, калганы ички жолдорду оңдоого жана коомдук иштерге жумшалды. Ошондой эле кошумча жардам катары азык-түлүк жана тиричилик буюмдары таратылды.
Чет элдик колдоонун алкагында Бириккен Улуттар Уюмунун Азык-түлүк программасы аркылуу калкка эмгек акы түрүндө жардам көрсөтүлүп, ун жана өсүмдүк майы берилди.
Жергиликтүү жамааттар тарабынан Сары-Таш айылындагы жайыт жерлерин тосмолоо, Сары-Могол айылына кошумча таза суу киргизүү, майып жана муктаж жарандарды турак жай менен камсыз кылуу, ошондой эле коомдук мүлктү сактоо үчүн бир катар демилгелер ишке ашырылды. Сырткы инвестициялардын жалпы суммасы 7 млн 913 миң 350 сомду түздү.
Ички жана сырткы инвестициялардын натыйжасында Памир-Алай айыл аймагына 60 млн 748 миң 314 сом өлчөмүндө каражат тартылып, бул каражаттар толугу менен социалдык объектилерди өнүктүрүүгө, инфраструктураны жакшыртууга жана калктын жашоо шартын жогорулатууга багытталды.
Памир-Алайда социалдык коргоо жана коопсуздук багытында ири иштер аткарылды
Памир-Алай айыл өкмөтү тарабынан 2025-жылы калктын коопсуздугун камсыз кылуу жана социалдык жактан аярлуу катмарды колдоо багытында бир катар маанилүү иш-чаралар ишке ашырылды.
Өрттөн жана табигый кырсыктардан милдеттүү камсыздандыруунун алкагында 1 миң 317 турак жай пландалып, анын 659у камсыздандырылды. Натыйжада пландын аткарылышы 50 пайыздан ашты. Ошондой эле турак жайы өрттөнүп кеткен жаранга камсыздандыруу уюму тарабынан 450 миң сом компенсация төлөнүп, кошумча түрдө айыл өкмөтүнүн резервдик фондунан 50 миң сом материалдык жардам көрсөтүлдү.
Социалдык коргоо багытында айыл аймагындагы пенсионерлер, мүмкүнчүлүгү чектелген жарандар, аз камсыз болгон үй-бүлөлөр, көп балалуу энелер, жетим балдар, согуштун катышуучулары жана башка социалдык категориялар туруктуу көзөмөлгө алынды. Жыл ичинде жардамга муктаж жарандарга, мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарга жана социалдык оорулар менен жабыркагандарга материалдык колдоо көрсөтүлдү.
Мындан тышкары, саламаттык сактоо кызматкерлерине, чек ара заставаларына, ошондой эле калктын руханий жана маданий жашоосун колдоого багытталган иш-чараларга олуттуу каражаттар бөлүндү.
Жыйынтыгында, 2025-жылы социалдык маселелер боюнча 2 млн 61 миң 560 сом өлчөмүндө каржылык жардам көрсөтүлүп, бул иштер калктын социалдык корголушун чыңдоого, коомдук туруктуулукту сактоого жана айыл аймагында коопсуз жашоо шартын камсыз кылууга багытталды.
«Социалдык контракт» программасынын алкагында 51 жаранга ар бирине 150 миң сомдон кайтарымсыз каржылык жардам көрсөтүлүп, жалпысынан 7 млн 650 миң сом каражат бөлүндү. Бул колдоо аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн чакан ишкердикти баштоосуна, кирешени көбөйтүүгө жана жумушсуздукту азайтууга шарт түздү.
Ошондой эле Бириккен Улуттар Уюмунун Дүйнөлүк азык-түлүк программасы менен кызматташуунун алкагында айыл аймагында 5 долбоор ийгиликтүү ишке ашырылып, инфраструктура жакшыртылып, жарандар убактылуу жумуш менен камсыз болду. Долбоорлордун натыйжасында 218 жаранга 51,9 тонна ун жана 5 190 литр өсүмдүк майы берилди.
Жолбун иттердин санын азайтуу жана коомдук коопсуздукту камсыз кылуу боюнча жергиликтүү бюджеттен 300 миң сом өлчөмүндө акча каражаты бөлүндү. Жалпысынан 245 баш жолбун ит мышык ,8 карышкыр ,7 чөө атылып жок кылынды.
Памир-Алайда курулуш жана инфраструктура багытында бир катар объекттер пайдаланууга берилди
Сары-Могол айылындагы №16 «Гүлбурак» мектепке чейинки билим берүү уюмунун жаңы имараты толугу менен курулуп бүтүп, пайдаланууга берүү алдында турат. Объект республикалык бюджеттин эсебинен курулуп, заманбап талаптарга жооп берет.
Талды-Суу айылындагы №9 «Дилазык» бала бакчасынын айланасы тосмолонуп, объект толук пайдаланууга берилди. Ошондой эле Нура айылындагы мектепке чейинки билим берүү уюмунда актовый зал толук жабдылып, балдар үчүн ыңгайлуу шарттар түзүлдү.
Мындан тышкары, Талды-Суу айылындагы №41 С. Умарходжаева атындагы орто мектепте полдор толугу менен жаңыланып, окуучулардын коопсуздугун камсыз кылуу максатында видеокөзөмөл камералары орнотулду.
Нура айылындагы №40 Ы.Монуев атындагы орто мектепте стандарттарга жооп берген көмүр кампасы курулуп, пайдаланууга берилди. Сары-Таш айылындагы №15 «Алтын Бешик» мектепке чейинки билим берүү уюмунда кир жууучу бөлмө курулуп, от казаны толугу менен жаңыланды.
Ошондой эле Арча-Булак айылындагы №44 негизги мектепке спорттук машыгуулар үчүн күрөш маттары сатылып алынып, окуучулардын дене тарбиясына шарт түзүлдү. Ал эми Сары-Могол айылындагы №53 Х. Алимсеитов атындагы орто мектепте ички жасалгалоо иштери жүргүзүлүп, окуу процессине ыңгайлуу шарттар камсыздалды.
Памир-Алайда инфраструктура, экология жана туризм багытында ири иштер аткарылды
Талдык ашуусунда туристтик жана символдук мааниге ээ стелланын курулушу жүргүзүлүп, иштер 80 пайызга аткарылып, объектти пайдаланууга берүү пландалууда. Талды-Суу айылындагы Кызыл-Суу дарыясына көпүрө толугу менен курулуп, айыл тургундарынын жайлоого жана жайыттарга коопсуз каттамын камсыз кылууга шарт түздү.
Экология жана санитария багытында айыл аймагына 90 даана таштанды урналары орнотулуп, Сары-Могол айылында таштанды полигону жана Беккера чуңкуру курулуп, ишке киргизилди. Бул иштер калктын санитардык-гигиеналык шарттарын жакшыртууга багытталды.
Ошондой эле туристтик инфраструктураны өнүктүрүү максатында Сары-Могол айылындагы «Тулпар-Көл» боз үй шаарчасы таза суу менен толук камсыздалды.
Тазалоо иштерин ыкчам жүргүзүү үчүн жергиликтүү бюджеттин эсебинен заманбап атайын техника сатылып алынып, көчө-жолдорду жана коомдук жайларды өз убагында тазалоого шарт түзүлдү. Ошондой эле Сары-Могол жана Арча-Булак айылдарында көчө жарыктандыруу системалары орнотулуп, калктын түнкү коопсуздугу жана коомдук тартип бекемделди.
Мындан тышкары, айыл өкмөтүнүн административдик имараты капиталдык оңдоп-түзөөдөн өткөрүлүп, кызматкерлер жана жарандар үчүн ыңгайлуу шарттар түзүлдү. Ал эми Сары-Могол айылында жергиликтүү тургундардын өздүк салымы менен 1,5 чакырым кошумча таза суу түтүгү тартылып, калктын ичүүчү таза сууга жеткиликтүүлүгү кеңейди.
Аймактагы жолдорду, арык-каналдарды жана таштандыларды тазалоо иштерин үзгүлтүксүз жүргүзүү үчүн атайын техникага күйүүчү май сатып алынып, санитардык иштер уюштурулду. Сары-Могол айылында муниципалдык мейманкананын курулушу толугу менен аяктап, объект пайдаланууга берүү алдында турат.
Ошондой эле Сары-Могол айылынын борбордук көчөсү болгон Тунгуч көчөсүнүн 3 чакырымдык бөлүгүн асфальттоо долбоору башталып, жолдун негизин даярдоо иштери аяктады. Асфальт төшөө иштери 2026-жылга пландалды.
Коомдук тартипти жана коопсуздукту күчөтүү максатында Сары-Таш айылдык милиция бөлүмчөсүнүн кызматкерлери заманбап техникалык жабдуулар менен камсыздалды.
Айыл чарба жана мал чарбасы
Эт, сүт жана жүн өндүрүү көлөмү жогору деңгээлде сакталып, бир катар багыттар боюнча экономикалык божомолдордон ашыкча аткаруу катталды. Айрыкча кой-эчкилердин санынын өсүшү жана туут берүүчү малдын көбөйүшү мал чарбачылыгынын өнүгүп жатканын айгинеледи.
Малдын баш саны жана продукция өндүрүү көрсөткүчтөрү 2024-жылга салыштырмалуу негизинен өсүү менен коштолуп, бул калктын негизги киреше булагы болгон мал чарбачылыгын бекемдөөгө, азык-түлүк коопсуздугун камсыздоого жана айыл аймагынын социалдык-экономикалык абалын жакшыртууга оң таасирин тийгизди
Памир-Алайда ветеринардык коопсуздук чаралары күчөтүлдү
2025-жылдын 11 айында Памир-Алай айыл өкмөтүнүн ветеринардык кызматы тарабынан мал ооруларынын алдын алуу жана эпизоотиялык абалды туруктуу сактоо багытында пландуу иштер үзгүлтүксүз жүргүзүлдү.
Миңдеген кой-эчки, ири мүйүздүү мал жана жылкылар жугуштуу ооруларга каршы эмдөөдөн өткөрүлүп, иттер арасында кутурмага каршы вакцинация жана дегельминтизация иштери аткарылды. Ошондой эле малдардан бруцеллез, лейкоз жана башка ооруларга карата лабораториялык анализдер алынган.
Жүргүзүлгөн комплекстүү ветеринардык иш-чаралар мал чарбачылыгындагы оорулардын алдын алууга, калктын санитардык-эпидемиологиялык коопсуздугун камсыздоого жана айыл аймагында эпизоотиялык туруктуулукту сактоого багытталды.
2026-жылга карата негизги пландар
2026-жылы Памир-Алай айыл өкмөтү тарабынан калктын жашоо сапатын жогорулатууга багытталган бир катар маанилүү долбоорлорду ишке ашыруу пландалууда.
Негизги басым ичүүчү таза суу менен камсыздоого жасалып, Талды-Суу, Нура, Сары-Могол жана Арча-Булак айылдары боюнча долбоорлор улантылат. Жол жана транспорт инфраструктурасы багытында Сары-Могол жана Сары-Таш айылдарында ички жолдорду асфальттоо, шагыл төшөө иштери жүргүзүлөт.
Туризмди өнүктүрүү максатында Rest Point эс алуучу жайынын курулушун баштоо пландалып, бул аймактын туристтик потенциалын арттырып, жергиликтүү калк үчүн кошумча киреше булактарын түзүлөт. Экология жана тазалык багытында Нура жана Талды-Суу айылдарында таштанды полигондорун уюштуруу каралууда.
Мындан тышкары, социалдык инфраструктураны өнүктүрүү алкагында эс алуучу жайлар жана балдар ойноочу аянтчалар курулуп, айыл чарба, билим берүү, саламаттыкты сактоо жана коомдук коопсуздук тармактарында да пландуу иштер аткарылат.